प्रश्न आरडाओरडीचा नाही; आतल्या अपूर्णतेचा आहे!

सध्या समाजमाध्यमांवर एक व्हिडिओ मोठ्या प्रमाणात चर्चेत आहे. एका तरुणीने लष्कराच्या जवानांशी वाद घालताना आवाज चढवला, अपशब्द वापरले आणि—“आम्ही कर भरतो; आमच्या पैशातून तुम्हाला पगार मिळतो”—अशा प्रकारची भाषा वापरली.

संपूर्ण चर्चा तिच्या आवाजाभोवती, शब्दांभोवती आणि तिच्या पिढीभोवती सुरू आहे. पण या घटनेकडे केवळ “ती किती मोठ्याने ओरडली?” एवढ्यापुरते पाहिले, तर आपण मूळ प्रश्नापर्यंत पोहोचणार नाही.

खरा प्रश्न आहे—

माणूस समोरच्या व्यक्तीशी बोलत असतो की आपल्या मनातील एखाद्या जुन्या अधिकारप्रतिमेशी लढत असतो?

एका व्हिडिओवरून त्या तरुणीचे बालपण किंवा मानसिकता ठरवणे योग्य होणार नाही. मात्र ही घटना आपल्याला एका व्यापक मानवी प्रवृत्तीचा विचार करण्याची संधी नक्कीच देते.

पालक—आपल्या आयुष्यातील पहिले अधिकारस्थान

मुलांच्या आयुष्यातील पहिले वरिष्ठ, पहिले मार्गदर्शक आणि पहिले अधिकारस्थान म्हणजे त्यांचे पालक.

पालकांनी आपले ऐकले नाही, वारंवार दडपले, तुलना केली, अपमान केला किंवा आपल्या भावनांना किंमत दिली नाही, अशी भावना एखाद्याच्या मनात राहू शकते. त्याउलट, लहानपणापासून प्रत्येक मागणी पूर्ण झाली, कोणतीही मर्यादा घालण्यात आली नाही आणि “नाही” ऐकण्याची सवयच लागली नाही, तरीदेखील वेगळ्या प्रकारची अपूर्णता निर्माण होऊ शकते.

पहिल्या परिस्थितीत अधिकाराविषयी राग निर्माण होतो.

दुसऱ्या परिस्थितीत अधिकार मान्य न करण्याची हक्कदारी निर्माण होते.

त्यानंतर शिक्षक, वरिष्ठ अधिकारी, यशस्वी व्यक्ती, उद्योगपती, पोलीस, प्रशासन किंवा लष्करातील जवान—अशा कोणत्याही अधिकारस्थानी व्यक्तीसमोर आल्यावर ती जुनी भावना पुन्हा सक्रिय होऊ शकते.

मग समोरचा माणूस काही साधी मर्यादा सांगत असला, तरी ती व्यक्ती आपल्याला दाबत आहे, कमी लेखत आहे किंवा आपले स्वातंत्र्य हिरावून घेत आहे, असे वाटू लागते.

त्या क्षणी आपण वर्तमानाला प्रतिसाद देत नसतो; आपण आपल्या अपूर्ण भूतकाळातून प्रतिक्रिया देत असतो.

यशस्वी व्यक्तींविषयी अस्वस्थता का निर्माण होते?

काही लोकांना दुसऱ्याचे यश सहज स्वीकारता येत नाही. वरिष्ठ व्यक्ती म्हणजे अहंकारी, श्रीमंत व्यक्ती म्हणजे शोषक, शिस्त सांगणारा म्हणजे हुकूमशहा आणि नियम सांगणारा म्हणजे स्वातंत्र्याचा शत्रू—अशा कथा मनामध्ये तयार झालेल्या असतात.

त्यामुळे एखाद्या यशस्वी किंवा अधिकारस्थानी व्यक्तीचा सन्मान करणे म्हणजे स्वतःची हार मानणे, असे त्यांना वाटते.

मग संवादाची जागा संघर्ष घेतो.

प्रश्नाची जागा आरोप घेतो.

आणि आत्मसन्मानाची जागा अहंकार घेतो.

प्रश्न विचारणे आणि अपमान करणे यात फरक आहे

एखाद्या नागरिकाला प्रश्न विचारण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. अनेक तास रस्ता का बंद आहे? लोकांना पूर्वसूचना का देण्यात आली नाही? पर्यायी व्यवस्था काय आहे? सामान्य नागरिकांपेक्षा VIP व्यक्तींना अधिक महत्त्व का दिले जाते?

हे प्रश्न विचारलेच पाहिजेत.

पण प्रश्न विचारण्याचा अधिकार म्हणजे समोरच्या व्यक्तीचा अपमान करण्याचा परवाना नाही.

कर भरणारा नागरिक हा देशाचा जबाबदार भागीदार असतो; तो सरकारी कर्मचारी किंवा सैनिकांचा मालक नसतो. जवानदेखील कर भरतात—आणि त्यासोबत देशाच्या संरक्षणाची किंमत स्वतःच्या आयुष्याने चुकवण्याची तयारी ठेवतात.

म्हणून काही मूलभूत फरक समजून घेतले पाहिजेत—

असहमती आणि अनादर यात फरक आहे.

प्रश्न विचारणे आणि व्यक्तीला कमी लेखणे यात फरक आहे.

हक्क आणि हक्कदारी यात फरक आहे.

स्वातंत्र्य आणि स्वैराचार यात फरक आहे.

आत्मसन्मान आणि अहंकार यात फरक आहे.

अपूर्णता पूर्ण करणे म्हणजे काय?

पालकांबरोबर किंवा वरिष्ठ व्यक्तींबरोबरची अपूर्णता पूर्ण करणे म्हणजे त्यांची प्रत्येक कृती योग्य होती असे मानणे नव्हे. अन्याय सहन करणे, स्वतःचा आवाज दाबणे किंवा कायमचे शरण जाणेही नव्हे.

अपूर्णता पूर्ण करणे म्हणजे—

मनात न बोललेले सत्य प्रामाणिकपणे स्वीकारणे, स्वतःच्या वेदनेला ओळखणे, घटनेपेक्षा आपण तयार केलेली कथा वेगळी पाहणे, आपल्या प्रतिक्रियांची जबाबदारी स्वीकारणे आणि भूतकाळाने वर्तमानावर नियंत्रण ठेवू न देणे.

ही प्रक्रिया आपल्याला दुबळे बनवत नाही; उलट ती आपल्याला भावनिकदृष्ट्या स्वतंत्र बनवते.

म्हणूनच नेतृत्व आणि व्यक्तिमत्त्व विकास कार्यक्रमांमध्ये पालकांबरोबरच्या अपूर्ण संबंधांवर काम करणे अत्यंत आवश्यक असते. त्याचा उद्देश केवळ पालकांशी संबंध सुधारणे नाही. त्याचा उद्देश असा नेता घडवणे आहे, जो अधिकाराला घाबरणार नाही; पण अधिकाराचा अपमानही करणार नाही.

समाजाला गप्प बसणारी पिढी नको

आपल्याला प्रश्न न विचारणारी आणि प्रत्येक आदेशासमोर मान खाली घालणारी पिढी नको. परंतु प्रत्येक मर्यादा म्हणजे अन्याय आणि प्रत्येक शिस्त म्हणजे गुलामगिरी समजणारी पिढीही नको.

आपल्याला निर्भय, पण नम्र पिढी हवी.

प्रश्न विचारणारी, पण अपमान न करणारी पिढी हवी.

स्वतःचे हक्क जाणणारी, पण स्वतःची जबाबदारीही स्वीकारणारी पिढी हवी.

कारण—

आदराशिवाय असलेले धैर्य आक्रमकता बनते आणि धैर्याशिवाय असलेला आदर गुलामी बनतो. खऱ्या नेतृत्वामध्ये धैर्य आणि आदर—दोन्ही एकत्र असतात.

पुढच्या वेळी एखाद्या व्यक्तीची प्रतिक्रिया परिस्थितीपेक्षा खूप मोठी दिसली, तर केवळ तिच्या आवाजाचा निषेध करू नका. एक प्रश्न अवश्य विचारा—

“ही व्यक्ती खरोखर समोरच्या माणसाशी बोलत आहे की अजूनही आपल्या भूतकाळातील एखाद्या अपूर्ण अधिकारप्रतिमेशी लढत आहे?”

कारण अनेकदा बाहेर दिसणारा संघर्ष वर्तमानातील नसतोच; तो भूतकाळातील अपूर्ण संवादाचा वर्तमानात झालेला स्फोट असतो.